På fredag feira me samefolkets dag på folkebiblioteket. Det vart ei sterk, fin og rørande markering med kaker, nasjonalsong, tale og film (takk til Torill Skorpholm Otterskred som bakte til oss!). Høgdepunktet var den gripande talen som Therese heldt før me såg filmen «La elva leve». Orda hennar gjorde sterkt inntrykk på oss som var med:

Lihkku beivviin – gratulerer med dagen!

Takk for at de har kome hit i dag for å markera samanes nasjonaldag. Dette er ein dag for feiring, men òg for ettertanke. For oss som har samiske røter, og for alle som ønskjer å forstå meir av historia til det samiske folket, er denne dagen viktig.

Mi samiske mormor

I mi eiga familie lever mykje av denne historia i oss, gjennom forteljinga om mormor, Aina Eline Haukanes, fødd Iversen. Ho var samejente frå Nesseby, men blei til slutt husmor og havstril på Husavik i Austevoll.

Ho vart fødd i 1920, som nummer seks i ein søskenflokk på tolv. Barndomen hennar i Barsneslia og Varangerfjorden var fylt av arbeid, natur, bærplukking og fiske. Men ho voks òg opp midt i den hardaste tida for fornorskingspolitikken.

Ho gjekk på internatskule der det var forbode å snakka samisk. Lærarane var strenge, og ho fekk ofte refs. Ho kunne ikkje norsk då ho byrja, og språket som skulle vera hennar eige, vart gjort til noko skamfullt.
Det set spor i eit menneske. Og det sette spor i Aina.

Retten til å vera seg sjølv

Ho bar med seg denne skamma langt inn i vaksenlivet. Då ho kom sørover som tenåring for å arbeida hos ei prestefamilie, gjorde ho alt ho kunne for å bli «norsk nok». Etter kvart gifta ho seg med Johannes frå Husavik og flytta til Austevoll. Då bestemte ho seg for at ingen måtte få vita at ho var same. Ho slutta å snakka samisk heilt, og ho passa nøye på at ingen skulle høyra kor ho kom frå.

Men det er når me kjenner historia hennar, at me òg forstår kvifor.

Fornorskinga handla ikkje berre om språk. Ho handla om identitet, sjølvkjensle og retten til å vera den ein er. Samane skulle bli norske. Den samiske kulturen vart sett på som mindre verd. Resultatet vart generasjonar som mista både språk, kultur og tru på at dei hadde ein plass i det norske fellesskapet.

Og skamma gjekk i arv.

Ei forteljing om styrke

Likevel er ikkje historia hennar berre ei forteljing om tap. Ho er òg ei forteljing om styrke, og om korleis identiteten kan finna vegen heim att.

Etter kvart som haldningane i samfunnet endra seg, og samisk kultur fekk ny respekt – med opprettinga av Sametinget, framvekst av samiske kunstnarar og musikarar og ein ny stoltheit i folket – mjukna noko i Aina. Ho byrja sakte å vedkjenna seg sjølv.

Og då slekta reiste nordover saman med henne, såg dei det: Aina strålte på ein heilt eigen måte i Barsneslia. I myr, lyng og gamle stiar var ho i sitt rette element. Der høyrde ho til.

Nye samiske førebilete

I dag står nye generasjonar fram som sterke samiske førebilete. Kunstnarar, aktivistar, musikarar og ungdomar som tek plass, skaper ny kunst og kultur, og som stolt seier:
Det samiske er ikkje berre historie. Det er levande. Det er identitet.

Og det er difor me feirar 6. februar.

På denne dagen i 1917 samla Elsa Laula Renberg samar frå Noreg og Sverige til det første store samemøtet i Trondheim. Ho løfta fram viktige saker som rettar til land og vatn, utdanning og språk. Det vart starten på ei felles samisk rørsle, som til slutt førte fram til Sametinget, samisk flagg og nasjonaldag.

Sidan 2003 har dette vore ein offisiell flaggdag i Noreg. Det betyr noko. For samefolkets dag er ein del av den norske historia. Vår felles historie.

Til slutt vil eg seia dette:

Historia om Aina, og filmen me snart skal sjå, viser oss kor sårbar identiteten kan vera. Men òg kor sterk han kan vera. Når me feirar samanes nasjonaldag, feirar me ikkje berre eit folk, men retten til å vera seg sjølv. Retten til å bruka sitt eige språk. Retten til å ta sin eigen kultur og identitet på alvor.

Og for dykk som har samiske røter: Meld dykk inn i samemanntalet. Bruk stemma dykkar ved sametingsval. Og kjemp mot kreftene som prøver å viska vekk alt som enno står att.

Takk for at de kom. Og gratulerer igjen med dagen

Lihkku beivviin!
Therese Melvær